Husarz wędrowny – ważka z Afryki i Maroka

Husarz wędrowny (Anax ephippiger) to duża ważka z rodziny żagnicowatych, szeroko rozprzestrzeniona w Afryce, w tym w Maroku, a także na Bliskim Wschodzie i w południowej Azji. Słynie z dalekich wędrówek: z Sahelu leci na północ wzdłuż atlantyckiego wybrzeża Afryki, przez Maroko do Europy, a od lat 90. XX wieku jest notowany również w Polsce.

Ważka pustyń i sawann

Husarz wędrowny żyje przede wszystkim w suchych i półsuchych regionach Afryki. Rozmnaża się w otwartych, płytkich zbiornikach stojącej wody, często okresowych, a nawet słonawych – w kałużach i rozlewiskach, które pojawiają się po deszczach. Larwy rozwijają się bardzo szybko, dzięki czemu gatunek zdąży wydać kolejne pokolenie, zanim woda wyschnie. Ta sama cecha pozwala mu rozmnażać się latem także w Europie, choć tylko przejściowo.

Jak wędruje husarz wędrowny

To jeden z najbardziej wędrownych owadów świata. Schemat jest dość dobrze opisany. Letni monsun afrykański wypełnia wodą okresowe zbiorniki w Sahelu, a jesienią wylęgają się w nich masowo dorosłe ważki. Między wrześniem a listopadem ruszają na północ, wykorzystując wiatry i fronty atmosferyczne. Kolejne pokolenia przejmują wędrówkę „sztafetą”, a pierwsze osobniki docierają do Francji nawet w styczniu.

Zasięg tych lotów robi wrażenie. Pojedyncze husarze wędrowne trafiały na Islandię, do Japonii, na Karaiby i do Gujany Francuskiej. Zdarzają się też masowe naloty: w 2011 roku obserwowano wyjątkowo liczną migrację we Francji, a na Lanzarote, wyspie kanaryjskiej bez stałych wód powierzchniowych, przyrodnicy opisali chmary odpoczywające ciasno na liściach palm.

W Polsce husarz wędrowny pojawia się nieregularnie – zalatuje wiosną z korzystnymi prądami powietrza, a pierwsze obserwacje pochodzą z pierwszej połowy lat 90. XX wieku. Dorosłe ważki widuje się od maja do października; jesienią może pojawić się drugie pokolenie, wyhodowane już na miejscu. Nie przetrwa ono jednak naszej zimy, dlatego każde pojawienie się gatunku zależy od nowego nalotu z południa.

Husarz wędrowny w Maroku

Maroko leży na głównym szlaku tej wędrówki. Najlepiej opisana obserwacja pochodzi z zatoki Dachla (Dakhla) na Saharze Zachodniej, terytorium administrowanym przez Maroko (o jego statusie piszemy w tekście spór o Saharę Zachodnią). Od końca stycznia do marca 2012 roku przelatywały tam duże liczby dorosłych husarzy, choć w okolicy brakuje trwałych wód słodkich i słonawych, w których mogłyby się rozmnażać. Autorzy uznali to za potwierdzenie klasycznego modelu: ważki z Sahelu wędrują na północ wzdłuż atlantyckiego wybrzeża Afryki.

Z tego wynika praktyczna wskazówka. Na wybrzeżu Maroka największą szansę na husarza wędrownego daje późna zima i wiosna, a w głębi kraju – okresowe rozlewiska po opadach.

Jak wygląda husarz wędrowny

Husarz wędrowny jest nieco mniejszy od innych husarzy – ciało dorosłej ważki mierzy ok. 6 cm. Ma dużą głowę z wielkimi oczami i piaskowo-brązowy tułów oraz odwłok. Samce wyróżniają się niebieską plamą w kształcie siodła u nasady odwłoka; stąd łacińska nazwa ephippiger, czyli „noszący siodło”. U samic plama jest bledsza albo jej brak. W Polsce gatunek bywa mylony z husarzem mniejszym, który ma jednak ciemniejszy, brązowo-fioletowy tułów.

Dlaczego ten gatunek jest ważny

Husarz wędrowny nie jest zagrożony: na światowej i europejskiej czerwonej liście ma status najmniejszej troski (LC). Ciekawy jest z innego powodu. Jego wędrówki pokazują, jak letni monsun w Sahelu przekłada się na to, co kilka tysięcy kilometrów dalej widzą obserwatorzy ważek w Hiszpanii, Francji czy Polsce. Masowy nalot w Europie bywa echem deszczowej pory w Afryce sprzed kilku miesięcy.

Maroko ma też ważki zupełnie innego rodzaju. W 2014 roku opisano tu nowy gatunek, Onychogomphus boudoti, znany z jednego małego strumienia w okolicy Khénifry w Atlasie Średnim. Populacja jest mała i słabo zróżnicowana genetycznie, dlatego autorzy zaproponowali dla niej status krytycznie zagrożonej (CR). Obok gatunku, który przelatuje kontynenty, żyje więc taki, którego cały świat mieści się w jednej dolinie.

Gdzie obserwować ważki w Maroku

Najwięcej ważek widać przy wodzie: nad rzekami i strumieniami spływającymi z Atlasu, w oazach z kanałami nawadniającymi oraz na mokradłach wybrzeża, m.in. w Parku Narodowym Souss-Massa koło Agadiru. Wędrującego husarza wędrownego łatwiej spotkać na atlantyckim wybrzeżu zimą i wiosną. Więcej o chronionych obszarach przeczytasz w artykule Parki narodowe Maroka, a o innych zwierzętach kraju – w tekście Świat zwierzęcy Maroka.

Najczęściej zadawane pytania

Skąd husarz wędrowny przylatuje do Europy?

Głównie z Sahelu, pasa na południe od Sahary. Po letnim monsunie w okresowych zbiornikach Sahelu jesienią masowo wylęgają się dorosłe ważki, które wędrują na północ wzdłuż atlantyckiego wybrzeża, m.in. przez Maroko. Kolejne pokolenia docierają do Półwyspu Iberyjskiego i Francji, a z korzystnymi wiatrami także do Europy Środkowej, w tym do Polski.

Czy husarz wędrowny rozmnaża się w Polsce?

Czasem tak. Osobniki, które przylecą wiosną, mogą złożyć jaja, a jesienią pojawia się drugie pokolenie wyhodowane na miejscu. To pokolenie nie przetrwa jednak polskiej zimy, dlatego gatunek nie tworzy u nas stałych populacji. Każde kolejne pojawienie się w kraju zależy od nowego nalotu z południa.

Kiedy najlepiej szukać husarza wędrownego w Maroku?

Na atlantyckim wybrzeżu późną zimą i wiosną, gdy ważki przelatują z Sahelu na północ; w Dachli obserwowano masową wędrówkę od końca stycznia do marca 2012 roku. W głębi kraju warto sprawdzać okresowe rozlewiska i kałuże po deszczach, bo tam gatunek się rozmnaża.