Marokańscy pisarze i literatura Maroka
Marokańscy pisarze tworzą głównie po francusku i arabsku, rzadziej w językach berberyjskich. Najbardziej znanym autorem jest Tahar Ben Jelloun, pierwszy pisarz z Maghrebu nagrodzony Nagrodą Goncourtów (1987). W 2016 roku tę samą nagrodę otrzymała Leïla Slimani. Klasykiem pozostaje Ibn Battuta, XIV-wieczny podróżnik z Tangeru.
Literatura Maroka: języki i tematy
Pisanie po francusku nie oznacza utraty tożsamości. Dla wielu autorów to sposób, by opowiedzieć o Maroku szerszemu gronu czytelników. Wspólne tematy tej literatury to dzieciństwo w tradycyjnej rodzinie, emigracja do Europy, położenie kobiet, kolonializm i lata represji politycznych. Część pisarzy wybiera arabski literacki, a ustna tradycja opowiadaczy wciąż żyje na placach takich jak Dżemaa el-Fna — piszemy o niej w tekście o opowiadaczach baśni w Maroku.
Tahar Ben Jelloun
Tahar Ben Jelloun urodził się w Fezie. Większość źródeł podaje rok 1944, ale w biografii na stronie Akademii Goncourtów pisarz sam wskazuje 15 grudnia 1947 roku. Chodził do dwujęzycznej szkoły, w której rano uczono po francusku, a po południu po arabsku. Studiował filozofię w Rabacie; w 1966 roku za udział w protestach studenckich trafił na półtora roku do wojskowego obozu dyscyplinarnego. Potem uczył filozofii w Tetuanie i Casablance, a we wrześniu 1971 roku wyjechał do Paryża. Pisze po francusku.
Rozgłos przyniosła mu powieść „Dziecko z piasku” (1985). Dwa lata później jej kontynuacja, „Święta noc”, zdobyła Nagrodę Goncourtów. Za „To oślepiające, nieobecne światło” — powieść o więźniach obozu Tazmamart — otrzymał w 2004 roku nagrodę IMPAC w Dublinie (dziś Dublin Literary Award). Od 2008 roku sam zasiada w Akademii Goncourtów. Po polsku można przeczytać m.in. „Dziecko z piasku” (w nowszym przekładzie „Dziecko piasku”), „Świętą noc”, „To oślepiające, nieobecne światło” i „O mojej matce”.
Leïla Slimani
Leïla Slimani urodziła się w 1981 roku w Rabacie. Jej druga powieść, „Kołysanka” („Chanson douce”), zdobyła Nagrodę Goncourtów w 2016 roku. Później Slimani napisała trylogię „Cudzy kraj” („Le pays des autres”) — sagę rodzinną, która zaczyna się w 1944 roku, gdy młoda Alzatka wychodzi za Marokańczyka i zamieszkuje z nim na farmie pod Meknesem. Pierwowzorem tej pary byli dziadkowie pisarki. W listopadzie 2017 roku prezydent Emmanuel Macron mianował ją swoją osobistą przedstawicielką do spraw frankofonii.
Mohammed Khair-Eddine i Driss Chraïbi
Mohammed Khair-Eddine (1941–1995) był poetą i prozaikiem z berberyjskiej rodziny z Tafraout na południu Maroka. Po trzęsieniu ziemi w 1960 roku pracował w Agadirze dla marokańskiego ubezpieczyciela społecznego i rozmawiał z ofiarami katastrofy. To doświadczenie stało się kanwą jego najbardziej znanej książki, „Agadir” (1967), wydanej po polsku w 1970 roku. W latach 1963–1965 w Casablance ogłosił z Mostafą Nissabourim manifest „Poésie toute”, wzywający poetów do „partyzantki językowej”. W latach 1965–1979 mieszkał we Francji, często w trudnych warunkach. W swoich tekstach atakował władzę, autorytet ojca i skostniałą tradycję.
Driss Chraïbi (1926–2007), urodzony w Mazaganie (dziś El Jadida), to autor literatury zaangażowanej. Jego debiut „Le Passé simple” (1954) był buntem przeciw patriarchalnemu ojcu i tradycji; jednym przyniósł autorowi uznanie, u innych wywołał gwałtowne ataki. W kolejnych książkach pisał m.in. o północnoafrykańskich imigrantach we Francji, zderzeniu kultur i położeniu kobiet.
Mohamed Choukri
Mohamed Choukri (1935–2003) urodził się w wiosce Beni Chiker w Rifie. Jako dziecko trafił z rodziną do Tangeru, uciekając przed biedą na wsi, i dorastał w nędzy, często na ulicy; ojca opisał później jako brutalnego tyrana. Czytać i pisać nauczył się dopiero jako dwudziestolatek, a później został nauczycielem.
Jego autobiograficzna powieść „Al-Khubz al-Hafi” (dosłownie „Nagi chleb”, ang. „For Bread Alone”, franc. „Le Pain nu”) opisuje życie na ulicy bez upiększeń: nędzę, przemoc, seks i narkotyki. Choukri napisał ją po arabsku w 1972 roku, ale najpierw ukazała się po angielsku w przekładzie Paula Bowlesa (1973), potem po francusku w tłumaczeniu Tahara Ben Jellouna (1980). Wydanie arabskie z 1982 roku zakazano w Maroku zaraz po ukazaniu się, a zakaz zniesiono dopiero w 2000 roku. Ekranizację „Le Pain nu” nakręcił Rachid Benhadj (2005); w obsadzie znalazł się m.in. Saïd Taghmaoui.
Mohammed Mrabet i Paul Bowles
Mohammed Mrabet z Tangeru to opowiadacz i malarz. Nie pisał sam — swoje historie opowiadał w dialekcie marokańskim, a Paul Bowles nagrywał je na taśmę i tłumaczył na angielski. Tak powstało kilkanaście książek, w tym „Miłość za kilka włosów” (po polsku w 2008 roku), w których przetrwało dziedzictwo ustnych opowieści.
Amerykanin Paul Bowles osiadł w Tangerze w 1947 roku i mieszkał tam do śmierci w 1999 roku. Był pisarzem, tłumaczem i kompozytorem. W 1959 roku na zlecenie Biblioteki Kongresu USA przez kilka miesięcy jeździł po Maroku i nagrywał tradycyjną muzykę. Jego powieść „Pod osłoną nieba” zekranizował w 1990 roku Bernardo Bertolucci. Bowles promował marokańskich autorów, m.in. Mrabeta i Choukriego.
Mejdub i Mohamed Zafzaf
Sidi Abderrahman el Majdoub, zwany Mejdubem, był XVI-wiecznym poetą sufickim, który układał czterowiersze w arabskim dialekcie marokańskim. Przekazywane ustnie, weszły do potocznej mowy i krążą po Maghrebie jako przysłowia. Mauzoleum poety stoi w Meknesie. Przykład jego strof:
Nie myśl za dużo i nie szukaj zbyt wiele –– Nie przyjmuj smutku na zawsze
Planety nie są stałe –– i życie nie jest wieczne
(tłumaczenie z języka francuskiego: D. Kustosz)
Mohamed Zafzaf (zm. 2001) pisał po arabsku wiersze, opowiadania i powieści, których bohaterami są zwykli mieszkańcy Casablanki i ludzie z marginesu. Jego imię nosi nagroda dla pisarzy arabskich, przyznawana co trzy lata na festiwalu kulturalnym w Asili.
Ibn Battuta
Ibn Battuta urodził się w 1304 roku w Tangerze. W 1325 roku wyruszył na pielgrzymkę do Mekki, która zamieniła się w prawie 30-letnią podróż przez Afrykę Północną, Bliski Wschód, Azję Środkową, Indie i Chiny. Po powrocie podyktował relację „Tuhfat an-nuzzar fi gharaib al-amsar wa-adżaib al-asfar” („Podarunek dla patrzących na osobliwości miast i dziwy podróży”), znaną po prostu jako „Rihla”.
Relacja więcej mówi o ludziach i obyczajach niż o krajobrazach, dlatego jest bezcennym obrazem świata islamu w XIV wieku. Po polsku ukazała się w 1962 roku jako „Osobliwości miast i dziwy podróży (1325–1354)” w wydawnictwie Książka i Wiedza. Imieniem podróżnika nazwano krater na Księżycu.
Książki z Marokiem w tle po polsku
Jeśli chcesz zacząć od lektur dostępnych po polsku, sięgnij po:
- „Uwięziona” — Malika Oufkir i Michèle Fitoussi (wspomnienia),
- „Dzieciństwo w haremie. Sny o wolności” — Fatima Mernissi (wspomnienia),
- „Miłość za kilka włosów” — Mohammed Mrabet,
- „Głosy Marrakeszu” — Elias Canetti,
- „Cudzy kraj” — Leïla Slimani (saga rodzinna),
- „Księżyc we łzach” — Ouarda Saillo.
Więcej propozycji, także powieści obcych autorów, zebraliśmy w artykule powieści z Marokiem w tle.
Najczęściej zadawane pytania
Kto jest najbardziej znanym marokańskim pisarzem?
Najczęściej wymienia się Tahara Ben Jellouna. Urodzony w Fezie, pisze po francusku i jako pierwszy autor z Maghrebu zdobył Nagrodę Goncourtów w 1987 roku za „Świętą noc”. Jego książki przetłumaczono na wiele języków, w tym na polski. Z młodszego pokolenia światowy rozgłos zdobyła Leïla Slimani.
Dlaczego marokańscy pisarze piszą po francusku?
Francuski był językiem administracji i szkolnictwa w czasach protektoratu (1912–1956) i nadal jest szeroko używany w edukacji i kulturze. Pisanie po francusku daje autorom dostęp do dużego rynku wydawniczego i czytelników w Europie. Równolegle rozwija się literatura po arabsku, a także twórczość w językach amazigh (berberyjskich).
Którzy Marokańczycy zdobyli Nagrodę Goncourtów?
Nagrodę Goncourtów, najważniejsze francuskie wyróżnienie literackie, zdobyło dwoje pisarzy marokańskich: Tahar Ben Jelloun w 1987 roku za powieść „Święta noc” oraz Leïla Slimani w 2016 roku za „Kołysankę”. Obie książki ukazały się po polsku i są dobrym wstępem do współczesnej literatury marokańskiej.
