Ręka Fatimy i krzyż berberski – znaczenie

Ręka Fatimy (arab. chamsa, „pięć”) to amulet w kształcie otwartej dłoni, który w Maroku ma chronić przed złym okiem. Krzyż berberski, czyli krzyż z Agadezu, to tuareski wisior z Sahary, pochodzący z Nigru. Oba wzory są dziś jednymi z najczęściej kupowanych pamiątek – srebrne i posrebrzane wisiorki, kolczyki i kołatki sprzedaje niemal każdy targ w Maroku.

Co oznacza ręka Fatimy

Ręka Fatimy to talizman, który ma odpędzać „złe oko”, czyli urok rzucony z zazdrości, a także przynosić błogosławieństwo i pomyślność. W Maroku zobaczysz ją na drzwiach domów jako kołatkę, na ścianach riadów, w samochodach, na biżuterii i ceramice. Dłoń bywa przedstawiana z okiem pośrodku albo ozdobiona ornamentem.

Nazwa chamsa (spotyka się też zapisy hamsa, khamsa, khomsa) pochodzi od arabskiego słowa „pięć” i odnosi się do pięciu palców. Popularna nazwa „ręka Fatimy” nawiązuje do Fatimy az-Zahry, córki proroka Mahometa. W islamie liczba pięć kojarzy się m.in. z pięcioma filarami wiary i pięcioma codziennymi modlitwami; w tradycji szyickiej pięć palców symbolizuje pięć najważniejszych osób z rodziny Proroka.

Starsza niż islam

Motyw ochronnej dłoni jest znacznie starszy niż islam. Odciski otwartych dłoni znamy już z paleolitycznych malowideł jaskiniowych, a badacze wskazują też na podobieństwo do symbolu fenickiej bogini Tanit, czczonej w Kartaginie. Ten sam symbol znają też inne religie: w tradycji żydowskiej nazywany jest ręką Miriam, a chrześcijanie z Lewantu mówią o ręce Maryi. W Maroku, gdzie przez stulecia żyła duża społeczność żydowska, chamsa była popularna zarówno wśród muzułmanów, jak i Żydów.

Krzyż berberski, czyli krzyż z Agadezu

Krzyż z Agadezu (fr. croix d’Agadez, w języku tamaszek tenaghalt) wywodzi się z kultury Tuaregów – berberyjskiego ludu Sahary, który zamieszkuje głównie Niger, Mali, Algierię i Libię. Nazwa pochodzi od miasta Agadez w Nigrze. W Polsce i na marokańskich targach nazywa się go często krzyżem berberskim, tuareskim albo krzyżem południa, ale nie jest to symbol religijny. Sami Tuaregowie nie przypisują mu znaczenia religijnego, a hipotezy o wpływach wczesnego chrześcijaństwa nie mają mocnych dowodów.

Krzyże wykonują tuarescy kowale, którzy tradycyjnie wyrabiają całą srebrną biżuterię i przedmioty ze skóry. Większość wisiorów odlewa się ze srebra metodą wosku traconego. Istnieje wiele odmian krzyża, nazywanych od miejscowości, z którymi kojarzy się dany kształt – oprócz krzyża z Agadezu są to m.in. krzyże z In Gall, Timii i Talioui. Dziś krzyż z Agadezu jest symbolem kultury i tożsamości Tuaregów.

Wokół krzyża narosło wiele opowieści. Jedna z popularnych legend mówi o młodzieńcu, który poprosił kowala, by zaszyfrował wyznanie miłości w kształcie wisiorka, tak by tylko ukochana mogła je odczytać. Inne opowieści przypisują ramionom krzyża znaczenie czterech stron świata – stąd skojarzenie z kompasem wędrowców pustyni.

Symbole naprawdę marokańskie

Choć krzyż z Agadezu sprzedaje się w całym Maroku, Tuaregowie nie są rdzenną ludnością tego kraju. Dla marokańskich Berberów (Amazigh) ważniejszym znakiem jest litera yaz (ⵣ) z alfabetu tifinagh, widoczna na flagach i w ornamentach, a w tradycyjnej biżuterii berberyjskiej dominują srebro i ozdobne zapinki. Więcej o skojarzeniach z Marokiem przeczytasz w artykule Symbole Maroka.

Jak kupić rękę Fatimy lub krzyż z Agadezu

• Wisiorki znajdziesz na każdym marokańskim bazarze, w sklepach jubilerskich w medynach i w sklepach z pamiątkami.
• Większość tanich ozdób jest jedynie posrebrzana albo wykonana ze stopów metali. Jeśli zależy Ci na srebrze, pytaj o próbę i kupuj u jubilera, a nie na straganie.
• Cena zależy od materiału i wykonania – zawsze negocjuj; zasady opisujemy w tekście Targowanie się w Maroku.
• Inne pomysły na upominki zebraliśmy w artykule Pamiątki z Maroka.