Zellige (zellidż) – co to jest i jak powstaje

Zellige (zellidż, arab. الزليج) to tradycyjna marokańska mozaika z ręcznie ciętych kawałków szkliwionej terakoty, układanych w geometryczne wzory. W architekturze Maroka pojawiła się w XI wieku, rozkwitła w XIV wieku za Marynidów i do dziś jest żywym rzemiosłem. Głównym ośrodkiem produkcji jest Fez.

Co to jest zellige

Nazwa ma kilka zapisów: zellige, zellij, zillij, po polsku zellidż. Oznacza mozaikę złożoną z małych, wielobarwnych elementów wyciętych z glinianych, szkliwionych płytek. Kawałki pasują do siebie jak puzzle i tworzą powtarzające się wzory oparte na teselacji — gwiazdy, rozety, wielokąty i przeplatające się pasy.

Zellige zdobi ściany, posadzki, fontanny, kolumny i cokoły. Spacerując po medynie, zobaczysz je na publicznych fontannach i w bramach, a w środku medres, pałaców i riadów — na dolnych partiach ścian, nad którymi zaczyna się rzeźbiony stiuk i drewno cedrowe.

Skąd się wzięła marokańska mozaika

Od połowy XI wieku mozaikę z ciętych płytek wprowadzali do budowli w swoich stolicach w Maroku i Andaluzji Almorawidzi, a po nich Almohadzi. Już na początku XIII wieku spis Fezu zarządzony przez almohadzkiego władcę wymieniał 188 warsztatów ceramicznych. Szczyt rozwoju przypadł na XIV wiek, gdy w Maroku rządzili Marynidzi, a w Grenadzie Nasrydzi — z tego okresu pochodzą medresy Fezu i dekoracje Alhambry. Po upadku Grenady w 1492 roku do Fezu napłynęli andaluzyjscy rzemieślnicy, a kolejne rozkwity zellige przyniosły grobowce Saadytów w Marrakeszu (XVI wiek) i budowy króla Hassana II w drugiej połowie XX wieku.

Przewaga motywów geometrycznych i roślinnych wiąże się z tradycją sztuki islamskiej, która w przestrzeni sakralnej unika przedstawień ludzi i zwierząt. Nie wynika to z jednego wersetu Koranu, lecz z tradycji i interpretacji teologicznych; w efekcie mistrzowie rozwinęli niezwykle bogaty język geometrii.

Jak powstaje zellidż – krok po kroku

1. Garncarz formuje z gliny kwadratowe płytki o boku ok. 10 cm i wypala je w piecach dzielnicy garncarzy przy bramie Bab al-Ftouh w Fezie, opalanych wytłokami z oliwek.
2. Jedną stronę płytki zanurza się w szkliwie w jednym kolorze i wypala ją ponownie.
3. Rzemieślnik tnący płytki (nqaash) rysuje na płytce kształt elementu, nacina go młotkiem z ostrzem, uderzając o stalowe kowadełko, i odłamuje. Pomocnik wygładza element i ścina skośnie jego spód, tak by sąsiednie kawałki stykały się tylko szkliwionymi krawędziami.
4. Układacz (fraash) rozkłada kawałki na ziemi szkliwem do dołu, zgodnie z wzorem rozrysowanym na posadzce.
5. Na ułożone kawałki, od strony nieszkliwionej, nakłada się zaprawę — tradycyjnie gipsową, dziś często cementową — która łączy je w jeden panel.
6. Po wyschnięciu panel podnosi się i mocuje do ściany, fontanny lub posadzki.

Rzemiosło przechodzi z pokolenia na pokolenie — w Fezie są rodziny, które zajmują się nim od pięciu pokoleń, a niektórzy uczniowie zaczynają terminować już jako trzynastolatkowie. Doświadczony rzemieślnik z pomocnikiem wycina dziennie kilkaset prostych elementów, ale tylko ok. 80 najdelikatniejszych.

Gdzie zobaczyć najpiękniejsze zellige

• Medresa Al-Attarin (1325) i medresa Bu Inania (1351–1357) w Fezie — klasyczne realizacje z epoki Marynidów; w Al-Attarin mistrz wyciął z zielonej płytki słowo „Allah” mniejsze niż dwa centymetry,
• Brama Bab al-Mansur w Meknesie — monumentalne wejście do miasta królewskiego,
• Meczet Hassana II w Casablance — współczesny dowód, że rzemiosło wciąż żyje,
• pałace i riady Marrakeszu, gdzie zellige zdobi dziedzińce i fontanny.

Dziś mozaiką zellige dekoruje się też stoły, ramy luster, kominki, łazienki i baseny. Jeśli zastanawiasz się, jak kupić płytki do własnego domu i czym zellige różni się od płytek cementowych, przeczytaj nasz poradnik płytki marokańskie – rodzaje i zakup.